Veelvoorkomende klachten
Post-COVID patiënten ervaren het meest: uitputtende vermoeidheid, niet goed kunnen concentreren, vergeetachtigheid, hersenmist, overgevoeligheid voor licht en geluid, kortademigheid, hoofdpijn, somberheid/prikkelbaarheid, slecht slapen, spierpijn en duizeligheid. Gemiddeld hebben post-COVID patiënten last van 10-15 klachten tegelijkertijd. In totaal zijn er 200 symptomen beschreven. Bekijk ook de uitgebreide informatie over post-COVID en over de risicofactoren voor volwassen en jeugdigen.
Veelgehoorde langdurige klachten na COVID-19 vaccinatie zijn: vermoeidheid, concentratie- en geheugenproblemen, moeite met prikkelverwerking, kortademigheid en hoofdpijn. Ook andere klachten komen vaak voor. Mensen hebben gemiddeld last van 10 verschillende klachten. Er is ook een groep patiënten dat zich met een of enkele hele specifieke klachten meldt. Bekijk ook de feiten en cijfers over klachten na vaccinatie en/of onderzoeken hierover.
Veelvoorkomende klachten bij QVS zijn: invaliderende vermoeidheid, concentratieproblemen, mentale vermoeidheid, angst-en depressieklachten, neurocognitieve klachten, slaapproblemen, pijnklachten (spieren/gewrichten) en kortademigheid (bij inspanning). Patiënten hebben gemiddeld 19 tot 20 gezondheidsklachten en de ernst van deze klachten blijft over de jaren redelijk gelijk. Chronische Q koorts heeft vaak heel weinig symptomen, bekend zijn: langzaam afvallen, ’s avonds wat koorts, hoesten en klachten in de bovenbuik. Echter deze variant is levensbedreigend door de levende bacterie in het lichaam. Bekijk ook de uitgebreide informatie over QVS en chronische Q-koorts.
PEM, POTS en MCAS
Ook symptoomclusters komen veel voor, zoals post-exertionele malaise (PEM) en posturaal orthostatisch tachycardiesyndroom (POTS), een uiting van dysautonomie. Daarnaast kunnen mensen met een postinfectieuze aandoening ook last hebben van mestcelactivatiesyndroom (MCAS).
In slechts 2 minuten lees je één van onze factsheets hierover:
Wat gebeurt er in het lichaam: de theorieën
Er wordt veel onderzoek gedaan naar de mogelijke oorzaken van post-COVID. Er zijn drie meest genoemde, deels overlappende, theorieën (virale oorzaken, ontregeling van het immuunsysteem en endotheelschade en trombose), daarnaast zijn er vijf andere processen beschreven die waarschijnlijk een rol spelen. Deze lijken minder goed beschreven en onderzocht en vooral secundair te zijn aan de drie primaire theorieën.
Herken en erken post-COVID en stel de diagnose
Definitie post-COVID van NASEM ((Amerikaanse) National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine): Post-COVID is een infectie-geassocieerde chronische aandoening die optreedt na een SARS-CoV-2-infectie die ten minste drie maanden aanhoudt als een continue, terugkerende, of progressieve ziekte die één of meer orgaansystemen aantast.
Kenmerken:
- Post-COVID kan volgen op een asymptomatische, milde of ernstige SARS-CoV-2-infectie. Eerdere infecties kunnen herkend of niet herkend zijn.
- Post-COVID kan continu aanwezig zijn vanaf de acute SARS-CoV-2-infectie of vertraagd optreden, binnen weken of zelfs maanden na een ogenschijnlijke volledige genezing van de acute infectie.
- Post-COVID kan zowel kinderen als volwassenen treffen, ongeacht gezondheid, handicap, sociaaleconomische status, leeftijd, geslacht, gender, seksuele geaardheid, ras, etniciteit of geografische locatie. (bron integrale handreiking)
Voor het stellen van de diagnose is een positieve covid test niet noodzakelijk. Dit kan wel bijdragen aan snellere herkenning van post-COVID. De diagnose wordt gesteld op basis van de anamnese waarbij een knik in functioneren kenmerkend is. Er is (nog) geen test of biomarker beschikbaar op post-COVID vast te stellen. Andere aandoeningen als oorzaak voor de klachten moeten voldoende zijn uitgesloten.
Ondersteuning door (para)medische disciplines
- Ergotherapeut: gericht op energiemanagement, herkennen van valkuilen, omgaan met fysieke en cognitieve klachten (Ergotherapeuten met ervaring met post-COVID)
- Diëtist: hulp bij gezonder voedingspatroon, adviezen bij reacties op voeding
- Logopedist: bij stemproblemen, problemen met middenrif, ademhaling
- Fysiotherapeut: onder begeleiding bewegen, verschillende specialisaties
- Psychosomatisch fysiotherapeut: lichaamssignalen leren herkennen, verband tussen klachten en psychologische aspecten
- Psycholoog: langdurige klachten leiden vaak tot rouw (zie Factsheet levend verlies), frustratie, schuldgevoel, angst. Eigenschappen zoals doorzetten en negeren van klachten werken vaak averechts. Erkenning helpt, emoties kosten veel energie en beïnvloeden herstel
- Sportarts: bij verminderde belastbaarheid of inspanningsintolerantie. Opbouw onder begeleiding, onder of rond de eerste verzuringsdrempel, met monitoring van bijvoorbeeld hartslag. Doel: conditie verbeteren zonder verergering van klachten (PEM)
Jeugdigen met een PAIS
- Jeugdarts: schakel met de jeugdarts
- Kinderarts: verwijs naar een kinderarts om onderliggende aandoeningen uit te sluiten
- Kinderergotherapeut: gericht op energiemanagement, herkennen van valkuilen, omgaan met fysieke en cognitieve klachten
- Kinderfysiotherapeut: onder begeleiding bewegen, verschillende specialisaties
Behandelopties en interventies
Omdat er nog geen genezende behandeling is, zijn interventies gericht op symptoomverlichting en verbetering van functioneren. Interventies kunnen plaatsvinden op verschillende gebieden:
- Biomedisch: medicamenteuze interventies (bijvoorbeeld SSRI’s, antihistaminica, off-label pijnmedicatie), diagnostiek naar comorbiditeit.
- Psychosociaal: stressreductie, behandeling van psychische klachten, aanleren van energie-management met inzet van pacing, afstemming met school of werk om belasting te verlagen.
Het doel is stabilisatie van het ziektebeeld en,
waar mogelijk, verbetering van functioneren. De behandeling moet aansluiten bij de hulpvraag van de patiënt en rekening houden met de beperkte belastbaarheid.
Lees meer over interventies en behandelingen in onze artikelen over:
Tips:
1) Pas je wachtruimte aan op prikkelgevoeligheid
2) Plan afspraken in op tijdstippen met beperkte kans op uitloop.
3) Voor ernstig beperkte patiënten is praktijkbezoek niet mogelijk. Een huisbezoek kan nodig zijn.Sinds april 2022 is R83.04 de ICPC-code voor post-COVID
Goede registratie:
– Geeft inzicht in prevalentie
– Vergroot kennis over kenmerken en risicogroepen
Leg post-COVID vast, eventueel als waarschijnlijkheidsdiagnose.
Raadpleeg onze medisch adviseurs bij complexe casuïstiek
Post-COVID-zorg vraagt tijd. Loopt u vast met een complexe casus? Ontlast uw huisartsenpraktijk, spar met onze medisch adviseurs. U kunt bij ons terecht voor collegiaal overleg en inhoudelijk advies over patiënten met post-COVID. Ons team van medisch adviseurs (artsen) deelt specifieke kennis over biomedische, psychosociale en werkinhoudelijke aspecten.
Vul dit contactformulier in en één van onze medisch adviseurs neemt persoonlijk contact met u op.
Scholingen over post-COVID/ PAIS
Wilt u zich verder in post-COVID verdiepen?
- Volg deze gratis medische scholing voor één accreditatiepunt ABC1 (2025).
- Bekijk de scholing van Stichting KOH: “Post-COVID bij de huisarts: wat kun je doen?” (2025)
- Agendeer post-COVID in het FTO en gebruik de FTO-module van het IVM. (2025)
- Kijk één van de PAIS masterclasses van ‘De Vragendokter’ Jojanneke Kant terug. (2026)
- Volg de E-learning zoönosen een tweeluik over huisdieren en buitendieren (2025/2026)
- Vraag een scholing op maat aan bij C-support of Q-support.
Onderzoeken naar post-COVID
Er wordt zowel in Nederland als internationaal steeds meer onderzoek gedaan. Op onze pagina Over Long COVID staat een greep uit interessante onderzoeken en papers. Via onderstaande buttons gaat u naar webpagina’s met informatie over lopende en afgeronde onderzoeken:
Praktische hulpmiddelen voor patiënten
Meer interessante links
- De beschikbare richtlijnen en handreikingen post-COVID.
- Geactualiseerd VSG-advies over bewegen en herstel bij post-COVID en PAIS.
- Blijf op de hoogte van de laatste ontwikkelingen via de post-COVID journaals van IVM en C-support.
- Stichting Begrepen klachten voor casuïstiek bespreking voor ernstig zieke patiënten
Q-koorts
- De beschikbare richtlijnen en handreikingen Q-koorts.
- Risicogroepen, diagnose en behandeling van chronische Q-koorts en QVS met stroomdiagrammen voor huisartsen.
- Mogelijke interventies bij chronische Q-koorts en QVS.
- Resultaten vierjarig onderzoek bij QVS patiënten – publiekssamenvatting
- Herken de klachten: bekijk onze infobladen over Q-koorts: algemeen, medisch, op het gebied van werk en inkomen en psychosociaal.
Wilt u op de hoogte blijven?
Schrijf u in voor de nieuwsbrief en blijf tot eind 2026 op de hoogte van nieuwe materialen, onderzoeken, bijeenkomsten en hulpmiddelen.
