Wat is de interventie?
Mestinon is een merknaam van pyridostigmine, een geneesmiddel enkel op recept verkrijgbaar is en dat onder andere wordt gebruikt bij myasthenia gravis. Bij deze spierziekte is de overdracht van signalen van zenuwen naar spieren verstoord. Pyridostigmine helpt die signaaloverdracht tijdelijk te verbeteren. Het middel wordt daarnaast soms buiten de geregistreerde indicatie (off-label) toegepast bij aandoeningen van het autonome zenuwstelsel, waaronder het posturaal orthostatisch tachycardiesyndroom (POTS).
Bij POTS stijgt de hartslag sterk bij opstaan of langdurig staan. Mensen kunnen daarbij last hebben van hartkloppingen, duizeligheid, een licht gevoel in het hoofd, vermoeidheid en concentratieproblemen. POTS en andere vormen van orthostatische intolerantie kunnen ook voorkomen bij post-COVID. Pyridostigmine is echter geen geregistreerde behandeling voor post-COVID en werkt niet bij iedereen met orthostatische klachten.
Wat is bekend over het werkingsmechanisme van de interventie?
Pyridostigmine remt het enzym acetylcholinesterase, dat de signaalstof acetylcholine afbreekt. Daardoor blijft acetylcholine langer beschikbaar bij de overdracht van signalen tussen zenuwen en spieren. Het middel kan ook de werking van het autonome zenuwstelsel beïnvloeden, onder meer de aansturing van de hartslag en de communicatie in autonome zenuwknooppunten.
Internationale POTS-richtlijnen beschouwen pyridostigmine als een mogelijke tweedelijns- of aanvullende behandeling bij geselecteerde patiënten, niet als eerst keuze behandeling voor iedereen met POTS. Bij POTS is de gedachte dat pyridostigmine de overmatige hartslagstijging bij rechtop staan kan afremmen. Dit gebeurt doorgaans zonder sterke daling van de bloeddruk. Het middel is daarmee vooral interessant voor een specifieke groep met aantoonbare orthostatische intolerantie, niet als algemene behandeling voor vermoeidheid of hersenmist.
Bij het chronisch vermoeidheid syndroom (CVS) is daarnaast onderzocht of een verbeterde autonome aansturing van de bloedsomloop de zuurstoftoevoer tijdens inspanning kan beïnvloeden. Dit is een mogelijk mechanisme, maar de betekenis voor langdurig functioneren en post-exertionele malaise (PEM) is nog onvoldoende duidelijk.
Wat is er bekend over het effect?
Post-COVID
Er is nog onvoldoende rechtstreeks klinisch onderzoek om vast te stellen of pyridostigmine een effectieve behandeling is voor post-COVID. De meeste beschikbare gegevens komen uit onderzoek bij mensen met POTS zonder specifieke relatie met COVID-19 of bij patiënten met CVS. Deze groepen vertonen deels vergelijkbare klachten, maar onderzoeksresultaten kunnen niet zonder meer worden overgenomen voor alle mensen met post-COVID.
In een kleine gerandomiseerde cross-overstudie bij 17 patiënten met POTS werd een eenmalige dosis pyridostigmine vergeleken met placebo. Twee uur na inname was de hartslag tijdens staan gemiddeld 100 slagen per minuut met pyridostigmine tegenover 111 met placebo. Ook namen de orthostatische klachten gedurende enkele uren meer af. De studie laat zien dat pyridostigmine bij sommige POTS-patiënten op korte termijn kan helpen, maar zegt weinig over langdurige behandeling of specifiek over post-COVID.
Een andere gerandomiseerde studie volgde patiënten met POTS gedurende drie maanden. De deelnemers kregen verschillende combinaties van bètablokkers, al dan niet met pyridostigmine. De klachten en kwaliteit van leven verbeterden in meerdere behandelgroepen, maar toevoeging van pyridostigmine leverde geen duidelijk extra voordeel op ten opzichte van de andere onderzochte behandelingen. De resultaten ondersteunen daarom geen algemene voorkeur voor pyridostigmine.
Bij CVS werd in 2022 een kleine placebogecontroleerde studie gepubliceerd. Daarin ondergingen 45 deelnemers een inspanningstest en kregen zij vervolgens één dosis pyridostigmine of placebo, waarna de test werd herhaald. De gemeten maximale zuurstofopname en enkele circulatoire parameters waren gunstiger in de pyridostigminegroep. Dit is een aanwijzing dat autonome en circulatoire processen een rol kunnen spelen bij inspanningsintolerantie. Het onderzoek beoordeelde echter vooral het acute fysiologische effect van een dosis. Het toont niet aan dat langdurig gebruik PEM voorkomt, de dagelijkse belastbaarheid duurzaam verbetert of post-COVID behandelt.
Bij post-COVID met een vastgestelde POTS kan een behandelend arts, na beoordeling van andere oorzaken en gebruikelijke niet-medicamenteuze maatregelen, een symptoomgerichte medicamenteuze behandeling overwegen. Een internationale richtlijn noemt pyridostigmine als een van de mogelijke middelen bij geselecteerde patiënten met orthostatische intolerantie, afhankelijk van het klachten- en bloeddrukprofiel. Dit is geen aanbeveling om pyridostigmine standaard aan alle post-COVID-patiënten te geven.
Voor vermoeidheid, brain fog, PEM of algemene post-COVID-klachten zonder aangetoonde orthostatische problematiek, is er geen bewijs dat pyridostigmine werkzaam is. Ook is onvoldoende bekend welke patiënten het meest profiteren en wat de effecten en veiligheid van langdurig gebruik bij post-COVID zijn.
Q-koortsvermoeidheidssyndroom (QVS)
Er zijn geen klinische studies gevonden waarin pyridostigmine specifiek bij QVS is onderzocht. Sommige klachten bij QVS, zoals vermoeidheid en inspanningsintolerantie, overlappen met die van post-COVID en CVS. Dit is echter onvoldoende om aan te nemen dat pyridostigmine bij QVS werkzaam is. Wanneer bij een patiënt daarnaast afzonderlijk POTS of een andere aandoening wordt vastgesteld waarvoor een specialist pyridostigmine overweegt, moet die indicatie los van QVS worden beoordeeld.
Chronische Q-koorts
Pyridostigmine behandelt de onderliggende infectie bij chronische Q-koorts niet. Chronische Q-koorts wordt veroorzaakt door een persisterende infectie met Coxiella burnetii en vereist specialistische diagnostiek en doorgaans langdurige antibiotische behandeling. Bij eventuele autonome klachten moet ook rekening worden gehouden met mogelijke cardiale of vasculaire oorzaak. Pyridostigmine kan de behandeling van chronische Q-koorts niet vervangen.
Klachten na vaccinatie
Er zijn geen klinische studies gevonden waarin pyridostigmine specifiek als behandeling van langdurige klachten na COVID-19-vaccinatie is onderzocht. Wanneer bij een patiënt POTS of orthostatische intolerantie wordt vastgesteld, kan een arts de gebruikelijke symptoomgerichte behandelopties beoordelen. Dat is iets anders dan bewijs dat pyridostigmine KNV als geheel behandelt. De resultaten van onderzoek bij POTS of CVS mogen niet rechtstreeks worden vertaald naar KNV.
Toegankelijkheid wanneer van toepassing
Pyridostigmine is in Nederland receptplichtig. Gebruik bij POTS en post-COVID is off-label. Vooraf is het belangrijk dat een arts vaststelt of er daadwerkelijk sprake is van POTS of een andere vorm van orthostatische intolerantie. Diagnostiek kan onder meer plaatsvinden met een actieve sta-test, NASA Lean Test (leuntest) of kanteltafelonderzoek, afhankelijk van de klinische situatie. Niet elke patiënt met duizeligheid of hartkloppingen heeft POTS, daarom is formele diagnostiek belangrijk. Ook andere oorzaken van hartkloppingen, duizeligheid en vermoeidheid moeten worden beoordeeld.
Veelvoorkomende bijwerkingen zijn buikpijn, diarree, misselijkheid, meer speeksel of zweten en spierkrampen. Bij mensen met ernstige gastro-intestinale aandoeningen kunnen diarree en buikkrampen dosisbeperkend zijn. Het middel kan de hartslag te sterk vertragen. Extra voorzichtigheid is nodig bij onder andere astma of COPD, bestaande bradycardie of geleidingsstoornissen en verminderde nierfunctie. Bij een mechanische afsluiting van de darm of urinewegen mag pyridostigmine niet worden gebruikt. Bij overdosering kunnen ernstige cholinerge verschijnselen ontstaan.
Wanneer het middel off-label wordt voorgeschreven, zijn een duidelijke behandelindicatie, bespreking van mogelijke bijwerkingen en controle van klachten, hartslag en bloeddruk belangrijk. Verbetering van hartslagregulatie of orthostatische symptomen betekent niet automatisch dat post-exertionele malaise (PEM), inspanningsintolerantie of dagelijks functioneren verbeteren. Dit vraagt om afzonderlijke beoordeling. Bij PEM blijft het belangrijk activiteiten binnen de individuele grenzen te plannen.
Bronnen en wetenschappelijk bewijs
- Apotheek.nl. Pyridostigmine. KNMP. Geneesmiddelinformatie, geraadpleegd oktober 2026. https://www.apotheek.nl/medicijnen/pyridostigmine
- Raj SR, Fedorowski A, Sheldon RS. Diagnosis and management of postural orthostatic tachycardia syndrome. CMAJ. 2022;194(10):E378–E385. doi:10.1503/cmaj.211373.
- Kim Y, et al. Updated Clinical Practice Guidelines for the Diagnosis and Management of Long COVID. Infect Chemother. 2024;56(1):1–42. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10990882/
- Raj SR, Black BK, Biaggioni I, Harris PA, Robertson D. Acetylcholinesterase inhibition improves tachycardia in postural tachycardia syndrome. Circulation. 2005;111(21):2734–2740. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.104.497594.
- Joseph P, Pari R, Miller S, et al. Neurovascular dysregulation and acute exercise intolerance in myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome: a randomized, placebo-controlled trial of pyridostigmine. Chest. 2022;162(5):1116–1126. doi:10.1016/j.chest.2022.04.146.
- Moon J, et al. Efficacy of propranolol, bisoprolol, and pyridostigmine for postural tachycardia syndrome: a randomized clinical trial. Neurotherapeutics. 2018;15:785–795. doi:10.1007/s13311-018-0612-9.
- Electronic Medicines Compendium. Pyridostigmine bromide tablets: Summary of Product Characteristics. Geraadpleegd oktober 2026. https://www.medicines.org.uk/emc/product/14797/smpc.