Wat is de interventie?
Guanfacine is een geneesmiddel dat invloed heeft op de signaaloverdracht van noradrenaline in de hersenen. Het is een zogenoemde selectieve α2A-adrenerge receptoragonist. Guanfacine is geen stimulerend middel. In Nederland is guanfacine geregistreerd voor de behandeling van ADHD bij kinderen en jongeren van 6 tot en met 17 jaar wanneer stimulerende middelen niet geschikt zijn, niet goed worden verdragen of onvoldoende effectief zijn. Het gebruik van guanfacine bij volwassenen en het gebruik voor cognitieve klachten bij post-COVID vallen buiten de geregistreerde indicatie (off-label). Naast guanfacine worden bij ADHD andere geneesmiddelen gebruikt, waaronder methylfenidaat, dexamfetamine, lisdexamfetamine en atomoxetine. Methylfenidaat en (lis)dexamfetamine zijn stimulerende middelen en verhogen onder andere de beschikbaarheid van dopamine en noradrenaline. Atomoxetine is, net als guanfacine, niet stimulerend en werkt voornamelijk via het noradrenerge systeem. [1,3]
Bij post-COVID worden deze geneesmiddelen soms genoemd vanwege cognitieve klachten zoals concentratieproblemen, vertraagde informatieverwerking, problemen met werkgeheugen en executieve functies en mentale vermoeidheid, vaak aangeduid als ‘brain fog’. Het gaat hierbij om een experimentele toepassing: ADHD-medicatie is niet geregistreerd als behandeling voor post-COVID. De voorgestelde werkingsmechanismen zijn voornamelijk gebaseerd op experimenteel en neurobiologisch onderzoek. Het is momenteel niet aangetoond dat deze mechanismen daadwerkelijk verantwoordelijk zijn voor verbetering van cognitieve klachten bij post-COVID-patiënten.
Wat is bekend over het werkingsmechanisme van de interventie?
Guanfacine stimuleert α2A-adrenerge receptoren. In de prefrontale cortex spelen deze receptoren een rol bij aandacht, werkgeheugen, planning en andere executieve functies. Experimenteel onderzoek suggereert dat activering van deze receptoren de verbindingen binnen prefrontale hersennetwerken kan versterken. Bij post-COVID zijn verschillende mogelijke mechanismen voor cognitieve klachten beschreven, waaronder neuro-inflammatie, oxidatieve stress en verstoring van neurotransmitters en prefrontale hersennetwerken. SARS-CoV-2 activeert ontstekingsprocessen die leiden tot verhoogde spiegels van kynureninezuur (KYNA) en GCPII in de hersenen. Hierdoor wordt de neurotransmissie in de dorsolaterale prefrontale cortex (dlPFC) verstoord, het hersengebied dat verantwoordelijk is voor werkgeheugen, aandacht en executieve functies. Het gevolg is cognitieve dysfunctie of “brain fog”. Vanuit deze hypothese is voorgesteld dat guanfacine de prefrontale functie mogelijk kan ondersteunen. Guanfacine wordt in onderzoek regelmatig gecombineerd met N-acetylcysteïne (NAC), een antioxidant. NAC zou onder andere oxidatieve stress en bepaalde routes binnen het kynureninemetabolisme kunnen beïnvloeden. Omdat guanfacine centraal de afgifte van noradrenaline verindert, bestaat er theoretische belangstelling voor toepassing bij patiënten met autonome ontregeling of hyperadrenerge kenmerken. Voor post-COVID zijn hiervoor echter nog geen klinische studies beschikbaar en eventuele voordelen moeten worden afgewogen tegen risico’s zoals hypotensie en orthostatische klachten.
Methylfenidaat heeft een ander werkingsmechanisme. Het remt de heropname van dopamine en noradrenaline, waardoor de beschikbaarheid van deze neurotransmitters toeneemt. Hierdoor kunnen aandacht, concentratie en bepaalde cognitieve functies verbeteren.
Wat is er bekend over het effect?
Post-COVID
Cognitieve klachten bij post-COVID vertonen soms overeenkomsten met symptomen die ook voorkomen bij ADHD, zoals aandachtsproblemen, mentale traagheid, problemen met werkgeheugen, planning en executieve functies. Dit betekent echter niet dat post-COVID een vorm van ADHD is. ADHD is een neuro-ontwikkelingsstoornis die ontstaat in de jeugd, terwijl cognitieve klachten bij post-COVID meestal nieuw ontstaan na de infectie. Wel zijn er overlappende hersennetwerken betrokken, met name in de prefrontale cortex. Daarom wordt in sommige publicaties gesproken over een “ADHD-achtig syndroom” of “ADHD-like syndrome” na acute COVID-19 infectie. Enkele casusbeschrijvingen laten zien dat middelen die bij ADHD worden toegepast, zoals methylfenidaat, lisdexamfetamine of guanfacine, mogelijk verbetering kunnen geven van aandacht en executieve functies bij individuele patiënten met post-COVID. De huidige evidentie is echter beperkt tot casussen en kleine patiëntseries, waardoor nog niet kan worden vastgesteld of deze middelen effectief zijn voor de bredere post-COVID-populatie.
Het klinische bewijs voor guanfacine bij post-COVID is nog zeer beperkt. In een kleine ongecontroleerde casuïstiekserie kregen twaalf patiënten met post-COVID en cognitieve klachten guanfacine in combinatie met NAC. Acht van de twaalf patiënten rapporteerden verbetering van onder andere werkgeheugen, concentratie, multitasken en executief functioneren. Vier deelnemers voltooiden de behandeling niet: twee waren niet beschikbaar voor follow-up en twee stopten vanwege bijwerkingen zoals hypotensie en duizeligheid. Omdat er geen controlegroep was en guanfacine samen met NAC werd gebruikt, kan uit deze studie niet worden vastgesteld of de verbetering daadwerkelijk door guanfacine werd veroorzaakt.
In 2024 werd daarnaast een individuele casus gepubliceerd van een 32-jarige vrouw met ernstige cognitieve klachten na COVID-19. Zij kreeg guanfacine met verlengde afgifte, startende met 2 mg per dag en later opgehoogd tot 4 mg per dag. Na één maand verbeterden meerdere subjectieve en objectieve cognitieve uitkomsten. Ook een meting van frontotemporale hersenactiviteit met nabij-infraroodspectroscopie (NIRS) normaliseerde. De verbetering bleef tijdens zes maanden follow-up aanwezig. Dit betreft echter één patiënt en vormt daarom geen bewijs voor werkzaamheid bij de bredere post-COVID-populatie.
Ook voor stimulerende ADHD-medicatie zijn inmiddels enkele kleine onderzoeken gepubliceerd. In een Amerikaanse casuïstiekserie kregen zes patiënten met post-COVID-cognitieve klachten gedurende vier tot acht weken methylfenidaat in doseringen van 5-20 mg. Drie van de zes rapporteerden subjectieve verbetering. Op enkele tests voor verbaal geheugen en verbale vloeiendheid werden eveneens verbeteringen gevonden. Andere patiënten hadden geen effect of stopten vanwege bijwerkingen.
Een andere case series beschreef vier patiënten met post-COVID ‘brain fog’ die methylfenidaat kregen. De auteurs rapporteerden verbetering van vermoeidheid en cognitieve tests, maar ook hier ontbrak een placebo- of controlegroep. [8] Daarnaast bestaan individuele casusbeschrijvingen waarin methylfenidaat, lisdexamfetamine of combinaties met andere psychofarmaca werden gebruikt bij ADHD-achtige klachten na COVID-19.
Deze onderzoeken zijn interessant, maar de bewijskracht blijft laag. Er zijn tot op heden geen grote, goed uitgevoerde gerandomiseerde placebogecontroleerde studies die aantonen dat guanfacine, methylfenidaat of andere ADHD-medicatie effectief is zijn bij post-COVID-cognitieve klachten. Wanneer iemand met post-COVID reeds een onafhankelijk vastgestelde diagnose ADHD heeft, kan ADHD vanzelfsprekend volgens de daarvoor geldende richtlijnen worden behandeld. Daarbij moet rekening worden gehouden met de individuele belastbaarheid en eventuele cardiovasculaire of autonome klachten.
Q-koortsvermoeidheidssyndroom (QVS)
Cognitieve klachten, waaronder concentratie- en geheugenproblemen, kunnen voorkomen bij QVS. Er zijn echter geen klinische studies gevonden waarin guanfacine, methylfenidaat of andere ADHD-medicatie specifiek als behandeling voor QVS is onderzocht. Op basis van de huidige literatuur kan daarom niet worden geconcludeerd dat ADHD-medicatie cognitieve klachten, vermoeidheid of andere symptomen van QVS vermindert. De bevindingen bij post-COVID kunnen niet zonder meer naar QVS worden vertaald. Wanneer iemand met QVS daarnaast een reeds bestaande en onafhankelijk vastgestelde diagnose ADHD heeft, kan ADHD vanzelfsprekend volgens de daarvoor geldende richtlijnen worden behandeld. Daarbij moet rekening worden gehouden met de individuele belastbaarheid en eventuele cardiovasculaire of autonome klachten.
Chronische Q-koorts
Er zijn geen studies gevonden naar guanfacine of andere ADHD-medicatie als behandeling voor chronische Q-koorts. Chronische Q-koorts is wezenlijk anders dan QVS of post-COVID: het betreft een persisterende infectie met Coxiella burnetii, vaak met endocarditis of een vasculaire infectie. De behandeling bestaat uit langdurige antibiotische therapie onder specialistische begeleiding. Guanfacine bij ADHD-medicatie heeft geen plaats in de behandeling van de onderliggende infectie. Wanneer een patiënt daarnaast ADHD heeft, moet het gebruik van ADHD-medicatie afzonderlijk worden beoordeeld. Vooral bij cardiale betrokkenheid is extra voorzichtigheid noodzakelijk vanwege mogelijke effecten van verschillende ADHD-middelen op hartslag en bloeddruk.
Klachten na vaccinatie
Cognitieve klachten, vermoeidheid en autonome klachten zijn beschreven bij een geselecteerde groep patiënten met langdurige klachten na COVID-19-vaccinatie (KNV). In observationeel onderzoek naar het zogenoemde post-acute COVID-19 vaccination syndrome (PACVS) worden onder andere concentratieproblemen, cognitieve beperkingen, cardiovasculaire en autonome klachten gerapporteerd. Er zijn echter geen klinische studies gevonden waarin guanfacine, methylfenidaat, lisdexamfetamine of andere ADHD-medicatie specifiek als behandeling voor KNV is onderzocht. De kleine studies naar guanfacine en methylfenidaat bij post-COVID kunnen niet rechtstreeks naar deze patiëntengroep worden vertaald.
Vanwege de mogelijke aanwezigheid van dysautonomie, POTS, tachycardie of bloeddrukproblemen is bovendien extra voorzichtigheid nodig. Stimulerende ADHD-medicatie kan hartslag en bloeddruk verhogen, terwijl guanfacine juist bloeddruk en hartslag kan verlagen. Bij patiënten met autonome klachten kan dit zowel theoretisch gunstige als ongunstige effecten hebben.
Toegankelijkheid wanneer van toepassing
Guanfacine is receptplichtig. In Nederland is het geregistreerd voor ADHD bij kinderen en adolescenten van 6 -17 jaar wanneer stimulerende middelen niet geschikt zijn, onvoldoende werken of niet worden verdragen. Gebruik bij volwassenen en gebruik voor post-COVID, QVS of KNV is off-label. Bij gebruik van guanfacine moet onder andere rekening worden gehouden met slaperigheid, vermoeidheid, duizeligheid, een lage bloeddruk en een lage hartslag. Bloeddruk en hartslag moeten daarom worden meegewogen bij het starten en aanpassen van de behandeling. Guanfacine moet bovendien niet abrupt worden gestaakt vanwege het risico op stijging van bloeddruk en hartslag. Ook zijn interacties mogelijk met geneesmiddelen die het CYP3A4/5-enzym beïnvloeden.
Stimulerende middelen zoals methylfenidaat en (lis)dexamfetamine kunnen onder andere slapeloosheid, verminderde eetlust, hoofdpijn, hartkloppingen en verhoging van hartslag en bloeddruk veroorzaken. Bij patiënten met post-COVID, QVS of KNV die tevens POTS, tachycardie, slaapstoornissen of ernstige PEM hebben, verdient dit extra aandacht. Gebruik van deze middelen uitsluitend om vermoeidheid te onderdrukken kan bovendien een praktisch risico vormen wanneer iemand daardoor tijdelijk meer activiteit aankan, maar de onderliggende inspanningsgrens niet is veranderd. Bij patiënten met PEM blijft het daarom belangrijk de belasting af te stemmen op de individuele belastbaarheid en medicamenteuze verbetering van alertheid niet automatisch te interpreteren als toegenomen fysiologische belastbaarheid.
Voor post-COVID, QVS en KNV betreft het geen geregistreerde behandeling. Eventueel gebruik dient daarom plaats te vinden na individuele medische afweging en met monitoring van effect en bijwerkingen.
Bronnen en wetenschappelijk bewijs
- Farmacotherapeutisch Kompas. Guanfacine. Zorginstituut Nederland. Geraadpleegd september 2026.
- Farmacotherapeutisch Kompas. ADHD. Herzien maart 2026.
- Farmacotherapeutisch Kompas. Methylfenidaat. Zorginstituut Nederland. Geraadpleegd september 2026.
- Arnsten AFT, Wang M, Datta D. Scientific rationale for the treatment of cognitive deficits from long COVID. Neurol Int. 2023;15:725–743.
- Fesharaki-Zadeh A, Lowe N, Arnsten AFT. Clinical experience with the α2A-adrenoceptor agonist, guanfacine, and N-acetylcysteine for the treatment of cognitive deficits in “Long-COVID19”. Neuroimmunol Rep.2023;3:100154. doi:10.1016/j.nerep.2022.100154.
- Kondo T, et al. Successful treatment with guanfacine in a long-COVID case manifesting marked cognitive impairment. Neuropsychopharmacol Rep. 2024;44(3):585–590.
- Clark P, Rosenberg P, Oh ES, et al. Methylphenidate for the Treatment of Post-COVID Cognitive Dysfunction (Brain Fog). J Med Cases. 2024;15(8):195–200. doi:10.14740/jmc4254.
- Bhattacharjee D, Poornima SHK, Chakraborty A. Methylphenidate in COVID-19 Related Brain Fog: A Case Series. Indian J Psychol Med. 2025;47(1):86–88. doi:10.1177/02537176231222572.
- Oliviera A, et al. Successful Treatment of Post-COVID-19 ADHD-like Syndrome: A Case Report. J Atten Disord.2023. doi:10.1177/10870547231168338.
- Morroy G, Keijmel SP, Delsing CE, et al. Fatigue following Acute Q-Fever: A Systematic Literature Review. PLoS One. 2016;11.
- Keijmel SP, et al. Effectiveness of Long-term Doxycycline Treatment and Cognitive-Behavioral Therapy on Fatigue Severity in Patients with Q Fever Fatigue Syndrome (Qure Study): A Randomized Controlled Trial. Clin Infect Dis. 2017;64(8):998–1005.
- Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Guidance for Q Fever. Updated 5 March 2025.
- Mundorf AK, Semmler A, Heidecke H, et al. Clinical and Diagnostic Features of Post-Acute COVID-19 Vaccination Syndrome (PACVS). Vaccines (Basel). 2024;12(7):790. doi:10.3390/vaccines12070790.