Wat is de interventie?
Acceptance and Commitment Therapy (ACT) is een vorm van gedragstherapie die behoort tot de zogenaamde derde generatie cognitieve gedragstherapieën. Waar de eerste generatie gedragstherapieën zich vooral richtte op het veranderen van observeerbaar gedrag (zoals via conditionering en blootstelling) en de tweede generatie de nadruk legde op het beïnvloeden van gedachten en overtuigingen (cognitieve gedragstherapie), richt ACT zich niet primair op symptoomvermindering. In plaats daarvan staat het vergroten van psychologische flexibiliteit centraal: het vermogen om gedachten, emoties en lichamelijke sensaties te ervaren zonder er voortdurend tegen te vechten, terwijl men tegelijkertijd handelt in overeenstemming met persoonlijke waarden.
Binnen ACT staan zes kernprocessen centraal: acceptatie, cognitieve defusie (afstand nemen van gedachten), aandacht voor het huidige moment, zelfobservatie, waardenverheldering en toegewijde actie. De behandeling bestaat doorgaans uit gesprekken, mindfulness-oefeningen en praktische opdrachten gericht op het omgaan met beperkingen en het behouden van kwaliteit van leven.
ACT wordt toegepast bij uiteenlopende aandoeningen, waaronder chronische pijn, angststoornissen, depressie, vermoeidheid en aanhoudende lichamelijke klachten. De therapie kan individueel, in groepsverband of online worden aangeboden.
Wat is bekend over het werkingsmechanisme van de interventie?
ACT is gebaseerd op de Relational Frame Theory (RFT), een psychologisch model dat beschrijft hoe taal en cognitie invloed hebben op gedrag en emotioneel functioneren. Volgens ACT kunnen pogingen om onaangename symptomen voortdurend te controleren of te vermijden leiden tot extra psychologische belasting en beperkingen in het dagelijks functioneren.
Bij chronische aandoeningen, waaronder postinfectieuze syndromen, kunnen klachten zoals vermoeidheid, pijn, cognitieve problemen en onzekerheid leiden tot stress, piekeren, vermijdingsgedrag en verlies van maatschappelijke participatie. ACT probeert deze processen niet weg te nemen, maar richt zich op het ontwikkelen van vaardigheden om ondanks aanwezige klachten betekenisvolle activiteiten te blijven uitvoeren binnen de eigen belastbaarheid.
ACT wordt niet beschouwd als een behandeling die de onderliggende biologische mechanismen van post-COVID, Q-koortsvermoeidheidssyndroom (QVS) of andere PAIS herstelt. Mogelijke effecten worden vooral toegeschreven aan verbeteringen in coping, zelfmanagement, kwaliteit van leven en psychologisch functioneren.
Wat is er bekend over het effect?
Post-COVID
Het aantal studies naar ACT specifiek bij post-COVID is nog beperkt.
Binnen het Nederlandse RECOVER-programma wordt cognitieve gedragstherapie onderzocht (CGT) bij post-COVID, maar specifieke resultaten voor ACT zijn vooralsnog beperkt gepubliceerd (op onze pagina van de kennisbank hebben er een ander stuk geschreven waar we CGT uitlichten). Daarnaast zijn enkele haalbaarheidsstudies en observationele onderzoeken verschenen waarin ACT-elementen of ACT-gebaseerde interventies werden toegepast bij mensen met langdurige COVID-klachten.
De beschikbare studies suggereren dat ACT mogelijk kan bijdragen aan:
- verbetering van kwaliteit van leven;
- vermindering van psychologische stress;
- verbetering van copingvaardigheden;
- vermindering van angst- en depressieve klachten;
- betere omgang met chronische vermoeidheid en beperkingen.
Er is echter geen overtuigend bewijs dat ACT leidt tot herstel van de onderliggende of tot substantiële vermindering van kernsymptomen zoals post-exertionele malaise (PEM), dysautonomie, inspanningsintolerantie of cognitieve stoornissen.
Belangrijke beperkingen van het huidige bewijs zijn:
- kleine onderzoekspopulaties;
- beperkte follow-upduur;
- heterogene interventies;
- weinig gerandomiseerde gecontroleerde studies;
- vaak ontbreken objectieve uitkomstmaten.
Op basis van de huidige literatuur kan ACT worden beschouwd als een mogelijke ondersteunende behandeling gericht op het omgaan met langdurige klachten, maar niet als een bewezen behandeling van post-COVID zelf. Er is momenteel geen overtuigend bewijs dat ACT leidt tot vermindering van de kernsymptomen van post-COVID, zoals vermoeidheid, inspanningsintolerantie of cognitieve klachten.
QVS
Er zijn geen studies gevonden die ACT specifiek hebben onderzocht bij QVS. Wel is ACT onderzocht bij aandoeningen met vergelijkbare symptomen, zoals chronische vermoeidheid, chronische pijn en andere langdurige lichamelijke aandoeningen. Deze onderzoeken laten zien dat ACT kan bijdragen aan verbetering van kwaliteit van leven en psychologisch functioneren, maar het is onbekend of deze bevindingen rechtstreeks kunnen worden vertaald naar QVS. De effectiviteit van ACT bij QVS is daarom onvoldoende onderzocht.
Chronische Q-koorts
Er zijn geen studies beschikbaar over ACT bij patiënten met chronische Q-koorts. ACT wordt soms ingezet als aanvullende psychologische ondersteuning bij mensen met chronische lichamelijke aandoeningen.
Klachten na vaccinatie
Er zijn geen klinische studies gevonden die ACT specifiek hebben onderzocht bij langdurige klachten na vaccinatie. Hoewel ACT mogelijk ondersteuning kan bieden bij het omgaan met chronische gezondheidsklachten in het algemeen, is de effectiviteit bij deze patiëntengroep momenteel onbekend.
Toegankelijkheid wanneer van toepassing
ACT wordt in Nederland aangeboden door psychologen, cognitief-gedragstherapeuten en GGZ-instellingen. Wanneer sprake is van een psychische stoornis die voldoet aan de criteria voor vergoeding binnen de geestelijke gezondheidszorg, kan behandeling onder voorwaarden worden vergoed vanuit de basisverzekering. Hiervoor is meestal een verwijzing van de huisarts nodig. Daarnaast bestaan particuliere ACT-programma’s, groepscursussen, online modules en zelfhulpboeken. De vergoeding hiervan verschilt per aanbieder en zorgverzekeraar.
Bronnen en wetenschappelijk bewijs
- Hayes SC, Strosahl KD, Wilson KG. Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change. 3rd ed. New York: Guilford Press; 2023.
- Gloster AT, Walder N, Levin ME, Twohig MP, Karekla M. The empirical status of Acceptance and Commitment Therapy: A review of meta-analyses. J Contextual Behav Sci. 2020;18:181–192.
- Graham CD, Gouick J, Krahé C, Gillanders D. A systematic review of the use of Acceptance and Commitment Therapy (ACT) in chronic disease and long-term conditions. Clin Psychol Rev. 2016;46:46–58.
- Hughes LS, Clark J, Colclough JA, Dale E, McMillan D. Acceptance and Commitment Therapy (ACT) for chronic pain. Clin J Pain. 2017;33(6):552–568.
- Zhang Q, Wang Y, Zhang Y, et al. Psychological interventions for long COVID: a systematic review. Frontiers in Psychology. 2024;15:1387664.
- RECOVER Consortium. Randomised controlled trial testing efficacy of cognitive behavioural therapy for post-COVID condition. ZonMw Programma Post-COVID. Beschikbaar via: https://projecten.zonmw.nl
- Nederlandse Arbeidsmarkt Long COVID (NALK). Acceptance and Commitment Therapy (ACT). Beschikbaar via: https://nalk.info
- GGZ Standaarden. Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK): psychologische en psychotherapeutische behandeling. Beschikbaar via: https://www.ggzstandaarden.nl
