Skip to main content

Ondersteunende cognitieve strategieën

Versie: 13-10-2026

Wat is de interventie? 

Ondersteunende cognitieve strategieën zijn praktische aanpassingen en hulpmiddelen die mensen helpen om ondanks problemen met concentratie, geheugen, planning en informatieverwerking dagelijkse activiteiten uit te voeren. Ze kunnen bijvoorbeeld merkbaar zijn tijdens gesprekken, lezen, administratie, koken of werk. Bij post-COVID worden dergelijke klachten vaak omschreven als ‘brain fog’ of hersenmist. Er bestaat niet altijd een directe relatie tussen ervaren cognitieve klachten en afwijkingen op cognitieve tests. Sommige mensen ervaren aanzienlijke beperkingen in het dagelijks leven terwijl standaardtesten weinig afwijkingen laten zien. Omgekeerd kunnen lichte testafwijkingen aanwezig zijn zonder dat deze sterk opvallen in het dagelijks functioneren.

Voorbeelden van zulke strategieën zijn afspraken direct vastleggen, een vaste plek voor spullen gebruiken, taken in kleine stappen verdelen, één activiteit tegelijk uitvoeren, herinneringen instellen en belangrijke informatie schriftelijk of met pictogrammen aanbieden. Ook kan het helpen om afleiding te verminderen, gesprekken kort te houden en activiteiten op gunstige momenten van de dag te plannen. Een ergotherapeut of neuropsycholoog kan samen met de patiënt bepalen welke aanpassingen bruikbaar zijn.

Het gaat vooral om het compenseren van beperkingen en het verminderen van de belasting in het dagelijks leven. Deze aanpak is niet hetzelfde als intensieve hersentraining, psychologische behandeling of een (al dan niet) bewezen behandeling van de onderliggende oorzaak van post-COVID. Bij mensen met post-exertionele malaise (PEM) moet ook rekening worden gehouden met de mentale inspanning die de aanpassing of behandeling vraagt.

Wat is bekend over het werkingsmechanisme van de interventie? 

Cognitieve activiteiten vragen onder meer aandacht, werkgeheugen en het vermogen om handelingen te plannen en te controleren. Externe geheugensteunen, vaste routines en een overzichtelijke omgeving kunnen deze functies gedeeltelijk ondersteunen. Hat gaat dan om strategieën die helpen bij een functioneel probleem. Door informatie buiten het hoofd vast te leggen en afleiding te beperken, hoeft iemand minder tegelijk te onthouden of te verwerken.

De strategieën richten zich daarmee vooral op het dagelijks functioneren. Er is geen bewijs dat ze eventuele ontstekingsprocessen, autonome ontregeling of andere mogelijke biologische oorzaken van post-COVID rechtstreeks herstellen. Cognitieve klachten kunnen bovendien wisselen zijn en gekoppeld zijn aan (gestoorde) slaap, pijn, orthostatische klachten en vermoeidheid. Een aanpak moet daarom regelmatig worden aangepast aan wat iemand op dat moment aankan. Bij sommige patiënten hangen cognitieve klachten deels samen met overprikkeling door geluid, licht, drukte of het tegelijkertijd verwerken van meerdere informatiebronnen. Prikkelreductie kan dan bijdragen aan beter functioneren.

Wat is er bekend over het effect? 

Post-COVID 

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert bij cognitieve beperkingen na COVID-19 een combinatie van uitleg, ondersteuning bij zelfmanagement en, indien passend, cognitieve oefeningen. Hulpmiddelen en aanpassingen van de omgeving kunnen helpen bij het uitvoeren van dagelijkse activiteiten. Dit is een voorlopige aanbeveling: het directe wetenschappelijke bewijs was bij het opstellen van de richtlijn beperkt. Een strategie die in de ene situatie werkt, hoeft niet effectief te zijn in een andere situatie. Regelmatige evaluatie en aanpassing zijn daarom belangrijk.

Bij ondersteunende strategieën hebben we het over Cognitieve training, het oefenen van specifieke cognitieve functies, vaak computer gebaseerd, en cognitieve revalidatie wat gericht is op functioneren, gebruik van compensatie strategieën, en afgestemd op persoonlijke doelen. Een gerandomiseerde studie uit 2026 onderzocht individuele, doelgerichte cognitieve revalidatie bij 78 volwassenen met post-COVID en objectief vastgestelde cognitieve beperkingen. Deelnemers kregen of revalidatie gericht op persoonlijke dagelijkse doelen of gebruikelijke zorg. Na drie maanden was het bereiken van deze doelen duidelijk beter in de revalidatiegroep (gecorrigeerd gemiddeld verschil 2,88 punten; 95%-BI 2,03–3,73); het verschil was na zes maanden nog aanwezig (1,72 punten; 95%-BI 0,86–2,57). De studie ondersteunt het nut van persoonsgerichte strategieën voor het dagelijks functioneren. De onderzoeksgroep was wel klein en de belangrijkste uitkomst was gebaseerd op persoonlijke doelen, niet op bewijs van herstel van de onderliggende ziekte.

Een andere, grotere gerandomiseerde studie (RECOVER-NEURO) onderzocht 328 volwassenen met cognitieve klachten na COVID-19. Zij kregen gedurende tien weken een vorm van online cognitieve training, gestructureerde cognitieve revalidatie gecombineerd met training, of niet-invasieve hersenstimulatie, vergeleken met actieve controleprogramma’s. Geen van de onderzochte interventies liet een duidelijk voordeel zien op de vooraf vastgelegde primaire vragenlijst voor cognitieve problemen in het dagelijks leven. Ook op de secundaire cognitieve tests werd geen overtuigend verschil gevonden. De deelnemers waren vooral geselecteerd op ervaren klachten; bij meer dan de helft was geen objectieve cognitieve stoornis vastgesteld.

Deze onderzoeken spreken elkaar niet noodzakelijk tegen. De kleinere studie richtte zich op persoonlijke functionele doelen bij mensen met objectieve beperkingen; de grotere studie onderzocht andere, meer gestandaardiseerde interventies en een andere primaire uitkomst. Er is daarom nog geen bewijs dat één specifieke cognitieve trainingsmethode voor alle patiënten werkt. Wel zijn er aanwijzingen dat individuele, doelgerichte begeleiding het dagelijks functioneren kan ondersteunen.

Een systematische review uit 2025/2026 beschreef negentien onderzoeken naar uiteenlopende cognitieve interventies, maar veel studies waren klein, gebruikten verschillende uitkomstmaten en hadden methodologische beperkingen. Bovendien omvatte de literatuurzoekactie alleen studies tot 2023, waardoor de hierboven genoemde grotere gerandomiseerde onderzoeken uit 2025 en 2026 niet waren meegenomen. De resultaten van die nieuwere studies zijn daarom belangrijk voor de huidige beoordeling.

Bij PEM kan cognitieve inspanning, zoals lezen, beeldschermwerk of een lang gesprek, tot vertraagde verergering van klachten leiden. Strategieën moeten dan vooral helpen om binnen de individuele belastbaarheid te blijven. Korte sessies, pauzes, minder prikkels en het voorkomen van een vast schema met steeds zwaardere taken zijn belangrijk. Het doel is niet om door de klachten heen te trainen. De aanbevelingen over energiemanagement uit de chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS)-richtlijn kunnen hierbij richting geven, maar zijn niet rechtstreeks onderzocht voor alle mensen met post-COVID.

Samenvattend kunnen ondersteunende cognitieve strategieën zinvol zijn om het dagelijks functioneren en het omgaan met cognitieve klachten te verbeteren. De mate van effect verschilt per persoon. Er is geen overtuigend bewijs dat deze strategieën post-COVID genezen of PEM, dysautonomie of alle cognitieve beperkingen blijvend verminderen.

Q-koortsvermoeidheidssyndroom (QVS) 

Bij QVS kunnen eveneens concentratie- en geheugenproblemen voorkomen. Er zijn geen gerandomiseerde onderzoeken gevonden die specifiek het effect van ondersteunende cognitieve strategieën bij QVS vaststellen. Praktische hulpmiddelen en een aangepaste dagindeling kunnen op individuele basis worden overwogen om dagelijkse activiteiten te ondersteunen. Het is daarbij belangrijk rekening te houden met vermoeidheid en eventuele klachtenverergering na inspanning. Resultaten uit post-COVID-onderzoek kunnen niet zonder meer worden overgenomen voor QVS.

Chronische Q-koorts 

Er is geen specifiek onderzoek gevonden naar cognitieve compensatiestrategieën als behandeling van chronische Q-koorts. Als iemand cognitieve klachten heeft, kunnen praktische aanpassingen eventueel helpen bij het dagelijks functioneren. Deze strategieën behandelen echter niet de persisterende infectie met Coxiella burnetii. Chronische Q-koorts vereist specialistische beoordeling en gerichte antibiotische behandeling. Nieuwe of toenemende cognitieve klachten vragen zo nodig aanvullende medische beoordeling.

Klachten na vaccinatie 

Er zijn geen klinische studies gevonden die ondersteunende cognitieve strategieën specifiek hebben onderzocht bij langdurige klachten na COVID-19-vaccinatie. Bij mensen die cognitieve problemen ervaren, kunnen dezelfde algemene hulpmiddelen worden besproken, afgestemd op de klachten en de belastbaarheid. Het eventuele praktische nut betekent niet dat een effect op de oorzaak van de klachten is aangetoond.

Toegankelijkheid wanneer van toepassing

Veel eenvoudige hulpmiddelen, zoals agenda’s, herinneringen op de telefoon, takenlijsten en het verminderen van prikkels, zijn zelfstandig toe te passen. Als klachten het werk, de studie of het dagelijks leven duidelijk beperken, kan de huisarts samen met de patiënt beoordelen of verwijzing naar een ergotherapeut, neuropsycholoog of passende revalidatiezorg zinvol is. Bij werkgerelateerde beperkingen kan ook de bedrijfsarts meedenken over aanpassingen van taken, werktijden en de werkomgeving.

De strategieën zijn doorgaans weinig belastend, maar een uitgebreid trainingsprogramma of veel zelfregistratie kan juist extra mentale inspanning vragen. Bespreek daarom welke hulpmiddelen daadwerkelijk ontlasten en welke onnodige druk geven. Bij PEM moeten de duur en intensiteit van begeleiding worden afgestemd op de individuele grenzen. Aanhoudende of toenemende cognitieve klachten verdienen medische aandacht; mogelijke bijkomende oorzaken, zoals slaapstoornissen, medicatiebijwerkingen of andere aandoeningen, mogen niet automatisch aan post-COVID worden toegeschreven.

Bronnen en wetenschappelijk bewijs 
  • World Health Organization. Clinical management of COVID-19: living guideline. Geneva: WHO; juni 2025. Onderdeel: Rehabilitation of adults with post COVID-19 condition, topic cognitive impairment. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/381920/B09467-eng.pdf?sequence=1
  • National Institute for Health and Care Excellence (NICE). COVID-19 rapid guideline: managing the long-term effects of COVID-19. NG188. https://www.nice.org.uk/guidance/ng188
  • National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Myalgic encephalomyelitis (or encephalopathy)/chronic fatigue syndrome: diagnosis and management. NG206. 2021. https://www.nice.org.uk/guidance/ng206
  • Vanova M, Patel AMR, Scott I, et al. Cognitive Rehabilitation and Functional Outcomes in Long COVID–Related Cognitive Impairment: A Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open. 2026;9(7):e2620687. doi:10.1001/jamanetworkopen.2026.20687.
  • Knopman DS, Koltai D, Laskowitz DT, et al. Evaluation of Interventions for Cognitive Symptoms in Long COVID: A Randomized Clinical Trial. JAMA Neurol. 2026;83(1):49–59. doi:10.1001/jamaneurol.2025.4415.
  • Weix NM, Shake HM, Duran Saavedra AF, et al. Cognitive Interventions and Rehabilitation to Address Long-COVID Symptoms: A Systematic Review. Occup Ther J Res. 2026;46(1):74–95. doi:10.1177/15394492251328310.

C-support beëindigt haar dienstverlening. Op 10 december gaat deze website offline.